Wróć do bloga
PrawoAutor: Akademia Spedytora

Dowód należytej staranności przy weryfikacji kontrahenta

Należyta staranność przy wyborze kontrahenta to nie deklaracja, tylko coś, co trzeba umieć pokazać: urzędowi skarbowemu, gdy kwestionuje odliczenie VAT, i sądowi, gdy zleceniodawca żąda odszkodowania. Poniżej dwa porządki — podatkowy i cywilny — i to, co w każdym z nich realnie się liczy.

Część podatkowa: biała lista i płatności powyżej 15 000 zł

Biała lista to art. 96b ustawy o VAT (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1263, tekst w ISAP). Szef KAS prowadzi elektroniczny wykaz podmiotów, który pokazuje m.in. status VAT, numery KRS i REGON, osoby reprezentujące i numery rachunków rozliczeniowych. Stan wykazu sprawdzisz na wybrany dzień z ostatnich pięciu lat — to ważne, bo liczy się stan z dnia płatności.

Solidarna odpowiedzialność za VAT dostawcy — art. 117ba Ordynacji podatkowej (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 622, tekst w ISAP). Nabywca, który zapłacił za fakturę przelewem na rachunek spoza białej listy, odpowiada solidarnie za zaległości VAT dostawcy w części proporcjonalnej do transakcji. Przepis dotyczy płatności, przy których przelew jest obowiązkowy — według art. 19 Prawa przedsiębiorców (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1484, tekst w ISAP) gdy wartość jednorazowej transakcji przekracza 15 000 zł.

Odpowiedzialności można uniknąć m.in.:

  • zawiadomieniem ZAW-NR złożonym do naczelnika urzędu skarbowego właściwego dla płacącego, przy pierwszej zapłacie na dany rachunek, w terminie 7 dni od zlecenia przelewu (art. 117ba § 3 pkt 2 Ordynacji, formularz ZAW-NR na podatki.gov.pl),
  • zapłatą w mechanizmie podzielonej płatności (art. 117ba § 3 pkt 4).

Ta sama zasada działa w podatku dochodowym: płatności na rachunek spoza wykazu nie zaliczysz do kosztów — w CIT wynika to z art. 15d (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 554, ISAP), w PIT z art. 22p (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 592, ISAP).

Część podatkowa: dobra wiara i oszustwo w łańcuchu

Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku w sprawach C-439/04 i C-440/04 Kittel i Recolta Recycling (EUR-Lex) uznał, że podatnik, który nie wiedział i nie mógł wiedzieć o oszustwie, zachowuje prawo do odliczenia VAT. Traci je, gdy na podstawie obiektywnych okoliczności ustalono, że wiedział lub powinien był wiedzieć. W wyroku w sprawach C-80/11 i C-142/11 Mahagében i Dávid (EUR-Lex) TSUE dodał, że działania, jakich można oczekiwać od podatnika, zależą od okoliczności (pkt 59), a przy przesłankach nieprawidłowości przezorny przedsiębiorca powinien zasięgnąć informacji o kontrahencie (pkt 60). Organy nie mogą jednak generalnie wymagać, by sprawdzał, czy wystawca faktury wywiązuje się z obowiązków podatkowych (pkt 61).

Ministerstwo Finansów opisało kryteria w „Metodyce w zakresie oceny dochowania należytej staranności” — m.in. sprawdzenie kontrahenta w KRS lub CEIDG, statusu VAT na białej liście i umocowania osób. Zastrzeżenia: Metodyka dotyczy nabywców towarów, a nie usług transportowych, i nie ma statusu objaśnień podatkowych. MF podkreśla w niej, że opisane działania zwiększają prawdopodobieństwo uznania należytej staranności, ale o nim nie przesądzają, a ich niepodjęcie nie odbiera automatycznie prawa do odliczenia. Przy usługach spedycyjnych traktuj ją jako wskazówkę.

Część cywilna: domniemanie winy w wyborze

W relacji spedytor–zleceniodawca ciężar dowodu jest po stronie spedytora. Art. 799 Kodeksu cywilnego czyni go odpowiedzialnym za przewoźników, którymi się posługuje, chyba że nie ponosi winy w wyborze, a SN (II CK 389/02) czyta ten przepis jako domniemanie winy. Ogólna reguła dowodowa z art. 6 k.c. — ciężar dowodu spoczywa na tym, kto z faktu wywodzi skutki prawne — sprawia, że spedytor musi przedstawić konkretne dowody tego, co sprawdził. Szerzej w artykule Odpowiedzialność spedytora za wybór przewoźnika.

Jak zbudować dowód

  1. Zapisuj stan z dnia decyzji. Wydruk z KRS albo CEIDG, wynik z białej listy na dzień płatności, odpowiedź VIES. Rejestry się zmieniają — liczy się, co było widać wtedy.
  2. Dokumentuj kontakt. Skąd wziąłeś numer telefonu do weryfikacji, kiedy i z kim rozmawiałeś.
  3. Potwierdzenie polisy OCP od ubezpieczyciela, nie tylko PDF od przewoźnika.
  4. Raport z datą i godziną — jeden dokument z wynikami sprawdzeń porządkuje dowód. Nie przesądza o braku winy, bo sąd oceni zakres i kompletność kontroli, ale pokazuje, jakie czynności i kiedy podjęto.
  5. ZAW-NR w 7 dni, gdy musisz zapłacić na rachunek spoza białej listy.

Numer VAT kontrahenta z UE potwierdzasz w VIES — państwa członkowskie mają obowiązek zapewnić elektroniczne potwierdzenie ważności numeru VAT wraz z nazwą i adresem (art. 31 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) nr 904/2010, EUR-Lex). Jak czytać wynik, opisujemy w poradniku VIES.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną ani podatkową. Przepisy według tekstów jednolitych w ISAP, stan na 18 listopada 2026 r.

Najczęstsze pytania

W jakim terminie złożyć ZAW-NR?

W terminie 7 dni od dnia zlecenia przelewu, przy pierwszej zapłacie na dany rachunek spoza białej listy, do naczelnika urzędu skarbowego właściwego dla płacącego (art. 117ba § 3 pkt 2 Ordynacji podatkowej).

Od jakiej kwoty liczy się płatność na rachunek z białej listy?

Gdy jednorazowa wartość transakcji przekracza 15 000 zł — próg wynika z art. 19 Prawa przedsiębiorców, do którego odsyłają art. 117ba Ordynacji podatkowej oraz przepisy CIT i PIT.

Który przepis tworzy białą listę podatników VAT?

Art. 96b ustawy o VAT. Art. 96 ust. 13 dotyczy czegoś innego — potwierdzenia rejestracji na wniosek.

Czy raport z weryfikacji kontrahenta wyklucza odpowiedzialność?

Nie przesądza o niej. Pokazuje, jakie czynności i kiedy podjęto. Sąd albo organ oceni, czy zakres kontroli był wystarczający w danej sprawie.

Ekspert | Akademia Spedytora | spedytor.org